De oudere schaker deel 2

Kinderen liegen over hun leeftijd om toegang te krijgen tot sociale media. Ik heb zelf mijn kinderen meermaals sterk afgeraden om dat te doen. Anderzijds ben ik ook niet naïef om te denken dat mijn kinderen altijd engeltjes zijn geweest en dus nooit iets achter mijn rug hebben gedaan. Kinderen willen nu eenmaal zo snel mogelijk van de volwassen wereld proeven.

Eenmaal je boven de 30 bent, slaat de slinger om. De beste jaren zijn voorbij en het gevecht is begonnen tegen de aftakeling. Koen schreef trots in Ronde 8: If you have everything under control, you're not moving fast enough dat zijn fitness-leeftijd 7 jaar lager lag dan zijn echte leeftijd. Ik snap precies hoe hij zich voelde. Een hele zomer had ik een paar jaar geleden gefietst naar het werk met een niet-elektrisch ondersteunde fiets. Op het einde van die zomer deed ik een inspanningstest bij mijn bedrijfsdokter. Mijn dag kon niet meer stuk toen ik hoorde dat ik fysiek 2 jaar jonger was dan mijn leeftijdsgenoten.

Morgen is het mijn verjaardag. Ik vind dat zelf niets speciaal maar 50 jaar voelt anders aan dan de vorige. 50 jaar heb ik altijd gezien als het punt waarop de aftakeling niet meer te vermijden valt. Dan gaat het zowel fysiek maar ook cognitief linea recta achteruit. Cadeaus voor mijn verjaardag hoef ik niet maar ik trakteerde wel mezelf met een van mijn geliefkoosde statistiekonderzoeken. Aan welk elo-verval mag ik mij de volgende jaren verwachten?

Een uitgebreid onderzoek van de Amerikaanse universiteit in Baltimore gaf in 2020 al vrij interessante resultaten hierover. De beste schaakprestaties liggen tussen 35-45 jaar. Op 60 jaar speelt iemand slechts even sterk als op 12 jaar. Deze resultaten waren gebaseerd op het analyseren van 24.000 partijen van 20 wereldkampioenen en 4274 topspelers. Met een computer was het vrij eenvoudig om voor al die partijen de foutenmarge te bepalen en vergelijkingen te maken tussen leeftijden.

Zijn deze trends ook terug te vinden bij de gewone schakers? Hoe ziet het cognitief verval eruit boven de 60 jaar voor schakers? Hoe kunnen we een foutenmarge vertalen naar een elorating? Ik bleef op mijn honger zitten. Echter een database van alle partijen gespeeld gedurende vele decennia door amateurschakers bestaat er niet. Van een amateurschaker kan je meestal slechts een handvol partijen in de publieke database terugvinden.

Dus bleef er enkel de rating zelf over om naar te kijken. Echter dat is heel tricky.  De Roemeen Vlad-Bogdan Ghita heeft zonet een boek gepubliceerd die aantoont dat fideratings allesbehalve een geloofwaardige basis zijn om vergelijkingen te maken. Om ratingschommelingen in tijd en geografie te vermijden beperkte ik mij daarom enkel tot de ratings van actieve Belgen (minstens 1 partij) en voor de periode van 1 jaar.

2994 Belgische KBSB leden met een minimumrating van 1400 op 01/2025
speelden tussen 01/2025 en 01/2026 gemiddeld 21 klassieke rated partijen

• 2994 lijkt voldoende input maar in bovenstaande tabel zie je dat er voor veel combinaties weinig of zelfs geen voorbeelden zijn. Desondanks heb ik toch voor alle combinaties waar mogelijk de gemiddelde elowinst/verlies laten berekenen.

Gemiddeld verschil elo tussen 01/2026 - 01/2025
voor dezelfde 2994 KBSB leden 

• Het is opmerkelijk dat de piek bij elogroep 2000-2200, 10 jaar later ligt dan bij de elogroep 1800-2000. Ik vermoed dat het te maken heeft met dat spelers tot 2000 elo, gratis rating hebben bijgekregen in april 2024. Er is nog steeds een correctie bezig.
• De piek ligt tussen 32 en 42 voor alle elo-categorieen.
• Het verval na de piek stopt nooit en versnelt zelfs. Ik ben het dus niet eens met de conclusie die Yves maakte in een lichessblog. Er is helemaal geen sprake van een basis speelsterkte voor oudere schakers.
• +2200 spelers hebben het grootste eloverval tussen 36 en 62 jaar in vergelijking met andere elogroepen. Weinig data maar misschien is de reden (deels) bij veel intensiever contact met spelers van andere landen (lees ondergekwoteerd).
• De elogroepen 1800-2000 en 2000-2200 zien een beduidend lagere eloverval tussen 67-71 jaar in vergelijking met de jaren vroeger en later. De huidige pensioenleeftijd in België ligt op 66 jaar. Het lijkt mij dat sommige meer ambitieuze oudere schakers plots meer tijd kunnen/ willen steken in het schaken.

Elo-projectie voor diverse piekratings gebaseerd op reversed engineering
van elowinst/verlies tussen 01/2025 en 01/2026

• Tot meer dan 400 eloverlies zien we. Ook dit wijkt af van de conclusie die Yves maakte in een lichessblog. Maximaal 150-200 eloverlies is veel te conservatief voor oudere schakers. 
• Iemand met een 2300 piekrating speelt zowel op 12 jaar als op 60 jaar even sterk. Toevallig of niet dezelfde conclusie van de Amerikaanse universiteit.

Ik behaalde een piekrating van 2347 elo op 37 jarige leeftijd. Morgen heb ik op 50 jarige leeftijd 2252 elo. Dus mijn schaakleeftijd is "slechts" 45 jaar. 5 jaar bonus dat vind ik een leuke gedachte om deze blog mee af te sluiten.

Brabo

Average Joe

Tientallen miljoenen facebook-accounts behoren toe aan overledenen. Niemand weet het exacte cijfer en men verwacht zelfs dat binnen een aantal jaren er meer profielen van doden dan levenden op facebook zullen zijn. Het is ondertussen een bekend neveneffect van gratis eeuwige accounts. Weinig nabestaanden hebben noch de tijd, noch de goesting om accounts van hun dierbaren af te sluiten. De sitebeheerder is evenmin happig om zomaar inactieve accounts af te sluiten. Meer accounts betekent een hogere (beurs-) waarde van het bedrijf/ site.

Eenzelfde effect merkte de Roemeen Vlad-Bogdan Ghita recent ook op bij de fide. 40% van alle leden in de fide-database had geen enkele partij gespeeld sinds 2020. Dat betekent niet dat die allemaal overleden zijn. Velen schaken wellicht nog. Wel is zeker dat er voor die 40% al ruim 5 jaar geen fide-eloverwerking van partijen is geweest.

Op de meest recente Belgische elolijst is de kans veel kleiner dat er overledenen vermeld staan omdat enkel spelers worden getoond die lidgeld hebben betaald. Lidgeld wordt jaarlijks betaald. Bovendien kan je nu dankzij (gratis) AI-programma's in luttele minuten tonnen data van de KBSB-site afhalen en laten analyseren. Die AI-programma's zijn een game-changer want alle statistieken hieronder werden gemaakt door AI. We staan aan de vooravond van een maatschappij die helemaal zal veranderen.

Zo wou ik eens weten wie Average Joe is in het schaken. Op welke leeftijd begint men te schaken? Hoe lang blijft iemand gemiddeld schaken? Het zijn vragen die ik geregeld krijg van buitenstaanders maar waar ik nooit een exact antwoord kon op geven. Dat is nu anders na het analyseren van alle verzamelde data. De conclusies wil ik hier delen met de lezer.

Hoeveel van de huidige Belgische KBSB leden waren al vroeger lid?

• 3073 leden waren zowel in 2023 als 2026 lid. Dat betekent dat 50% van de huidige leden minimum 3 jaar lid zijn maar ook dat 50% van de huidige leden maximum 3 jaar lid zijn. We zien duidelijk de invloed van covid, The Queen's Gambit, ...
• 50% van de Belgische KBSB-leden is verdwenen sinds 2020. Average Joe blijft ongeveer 6 jaar lid van de KBSB. 
• Vooral na het eerste jaar haken veel spelers af = 22%.
• We zien 2% verval jaarlijks bij de trouwe leden en dat is grotendeels te wijten aan overlijdens.
• 2021 is een anomalie. In dat jaar waren er door covid weinig activiteiten. Veel spelers hebben toen een jaartje geen lidmaatschap betaald. De echte liefhebbers zijn wel lid gebleven.

Aangroei Belgische KBSB leden sinds vorig jaar volgens leeftijd

• Average Joe sluit zich op 15 jarige leeftijd aan bij de KBSB.
• De jongste aansluiting was slechts 4 jaar.
• De oudste (her-) aansluiting was 89 jaar.
• De piekleeftijd betreffende aantal aansluitingen (241) is 12 jaar.
• Ruim 40% zijn volwassenen die zich (her-) aansluiten.
• Het is geen toeval dat op de pensioenleeftijd van 66 jaar we een heropleving zien met 93 aansluitingen.

Belgische KBSB leden volgens leeftijd in 2016 t.o.v. nog lid in 2026

• Ongeveer 10% van de jonge kinderen blijft op termijn schaken bij de KBSB.
• Vanaf 60 jaar zien we hoe overlijdens steeds meer een rol spelen.
• Tussen 50 en 60 jaar is de kans op stoppen met schaken het kleinst = 38,6%.

Belgische KBSB leden volgens rating in 2016 t.o.v. nog lid in 2026

• Beginners zijn ook de spelers met de laagste elo's. Ook hier zien we dat 10% van de leden bij de KBSB op termijn blijft spelen.
• Hoe hoger de elo, hoe hoger de kans iemand blijft schaken. Dat is een van de 5 punten die ik ook aangaf in mijn artikel Wat is leuk aan het schaken? Het is ook een bevestiging van wat ik schreef in De schaakclub deel 5 dat de hoogste elo's interessant zijn voor een schaakclub.
• In mijn artikel titelspelers die stoppen met schaken gaf ik aan dat 17% van de titelspelers ooit stopt met schaken. Dat is exact het gemiddelde van de uitval bij de 2 hoogste ratinggroepen. 

Meten is weten. Ik weet niet of de KBSB dit soort analyses jaarlijks maakt maar het lijkt mij een belangrijke hulp om een beleid uit te stippelen. Dankzij AI is er vandaag ook geen excuus meer dat het moeilijk is en veel tijd vergt. Ik denk dit soort analyses zijn belangrijk want op uitsluitend vermoedens kan je weinigen overtuigen.

De grootste revelatie van dit onderzoek is voor mij het feit dat de aangroei van nieuwe spelers niet uitsluitend te wijten is aan kinderen. 40% nieuwe leden t.o.v. vorig jaar waren volwassenen. Ik vermoed daar zullen ook boemerang-schakers tussen zitten. Sommige ex-spelers worden opnieuw lid na x jaren van afwezigheid. Desondanks meen ik dat clubs en bond meer kunnen doen voor die nieuwe volwassenen. De focus ligt zo hard op de jeugd dat die nieuwe volwassenen moeten stellen met de kruimels die overblijven.

Brabo

Wie is de mol ?

"Hello, I am from Microsoft. Your computer has a problem sir." Ik zal onze gesprekken missen. Vorige week sloot ik mijn vaste telefoon af. Mijn telecomprovider Telenet verhoogde nogmaals zijn tarieven. De vaste telefoon was vele jaren gratis en nu zou ik plots 2 euro per maand moeten betalen. Niemand belde mij nog op de vaste telefoon behalve die valse Microsoft-werknemers. Daarnaast gebruikte ik enkel nog de vaste telefoon om mijn gsm terug te vinden. Het gebeurt wel vaker dat ik niet meer weet waar ik die gelegd heb. Zonder mijn gsm zelf op te bellen, kan het heel lang duren om ze terug te vinden.

Na 40 jaar komt er dus een eind aan het vaste-telefoon-tijdperk voor mij. Jawel ik ben een stuk ouder dan 40 jaar dus ik heb nog zelfs de tijd meegemaakt dat we helemaal geen telefoon hadden thuis. Om te bellen moesten we naar een telefoonhokje op het einde van de straat. Daar staken we dan muntjes in. Later kon het ook met een soort prepaidkaarten van Belgacom (vandaag heten ze Proximus). Duitsland is een van de weinige landen waar je nog telefoonhokjes kunt vinden want ik vermoed dat veel lezers zelfs niet eens weten hoe ze eruit zien.

Een Duits telefoonhokje
Bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2020-08_Dresden_(15)_Telefonzelle.jpg

Mijn stopzetting enkele maanden geleden van mijn kabeltv-abonnement was (zie artikel Slaaptekort) een gelijkaardig verhaal. Streamingdiensten zoals Netflix lieten nog heel weinig tijd en goesting over om kabeltv te kijken. In mijn kindertijd zat het gezin dagelijks 's avonds samen te kijken naar de tv. Tegenwoordig slaagt slechts 1 programma hierin: Wie is de mol ? Het 14de seizoen in België gaat op 29 maart van start. Ik ben zelf geen grote fan maar puur omwille van de ambiance thuis, kijk ik toch mee.

Mijn kinderen hebben mij ook al meermaals gevraagd of ze mij mogen inschrijven. Je moet minstens 18 zijn en wie wil zijn papa niet op tv zien afgaan? Nee ik heb daar absoluut geen zin in. Groot was dan ook mijn verbazing om te horen dat ik stiekem toch was ingeschreven voor de mol. Nog groter was mijn verbazing toen ik vaststelde niet alleen geselecteerd te zijn maar dat al mijn medespelers ook schakers zijn.

1 iemand van de schaakclub van Deurne had de ultieme sabotage uitgevoerd en nu was het aan elk van ons om te achterhalen wie dat gedaan heeft. Deurne verzamelt al decennia alle intern gespeelde partijen van de eigen spelers. Dat zijn partijen zowel gespeeld in de interclub, zilveren toren en klubkampioenschap. Persoonlijk heb ik er zo ruim 2000 klassieke partijen kunnen verzamelen. Meer dan 200 nooit eerder gepubliceerde partijen van mezelf zitten hier tussen. Als dan iemand van een andere club zegt dat tegenstanders die gebruiken als voorbereiding op jezelf dan voelt het alsof ik het rode scherm kreeg voorgeschoteld.

De ex-geheime Deurne-database

Het is makkelijk praten achteraf maar ik had al geruime tijd een slecht gevoel bij dit verzamelen en verspreiden van de eigen partijen. Vroeg of laat heb je iemand die het niet zo nauw neemt met loyaliteit. Of misschien heeft die persoon zelfs niet eens door dat partijen delen nadelig kan zijn voor de eigen club. Dus een dikke waarschuwing ook voor al die clubs die zich veilig wanen met een paswoord op hun site. Een mol kan je hiermee niet stoppen.

We zijn enkele maanden verder en een antwoord op de mol in Deurne heb ik niet gekregen. Tja dat had ik wel kunnen verwachten na de breuk. Eigenlijk ben ik ook niet echt geïnteresseerd in wie de sabotage heeft uitgevoerd. Wat mij interesseert, is hoe groot de sabotage is. Welke partijen van mezelf zijn er precies gelekt? In de Mol kunnen de deelnemers geld inzetten om hun overlevingskansen te verbeteren. Er ligt 100 euro klaar voor de eerste die mij een doorbraak in mijn zoektocht kan bezorgen.

Brabo

Openingskeuzes deel 2

Zeer weinig ploegen schrijven een verslag over hun interclubwedstrijd. Bovendien merk ik ook op dat verslaggeving vaak afhangt van het individueel of ploegresultaat. Hoe slechter die resultaten, hoe kleiner de kans dat er een verslag gepubliceerd wordt. Dat is uiteraard menselijk. Bij de Stukkenjagers gebruiken we daarom een rotatiesysteem voor de verslaggeving. Er is altijd wel iemand die niet verloren heeft dus die heeft dan ook meestal geen bezwaar.

Eind 2023 schreef ik mijn eerste verslag voor de Stukkenjagers: De cocktail. Het was een uitwedstrijd naar Schaakvereniging Wageningen die we met ruime 2-8 cijfers wonnen. Slechts 1 iemand van onze ploeg verloor. Dat was met zwart tegen het Nederlands schaakicoon Jan Timman dus absoluut geen schande. Achteraf bleek het de eerste en laatste keer geweest te zijn dat ik Jan in levende lijve gezien heb.

De voorbije 2 weken kon je de obituaries niet missen van Jan. De ene was indrukwekkender dan de andere. Daarbij werd vaak uit de doeken gedaan dat schaken enorm geëvolueerd is sinds Jans jonge dagen (zie bv. het overlijden van een jeugdheld). Partijvoorbereidingen waren voor de opkomst van de computer bijna onbestaande. Roken tijdens de partij was in de 80 en zelfs 90er jaren nog heel normaal. Grootmeesters werden behandeld als half-goden. Een partij van hen volgen kon bijna uitsluitend door zelf aanwezig te zijn in de speelzaal.

Persoonlijk wil ik daarbij toevoegen dat analyseren van stellingen nu helemaal anders verloopt dan vroeger. Voor de opkomst van de computer kon je uren, dagen en zelfs weken een stelling analyseren zonder tot een finaal verdict te kunnen komen. Vandaag toont Stockfish in een oogwenk een uiterst accurate evaluatie op het computerscherm. Een gevolg hiervan is dat er tegenwoordig op een forum over schaakopeningen zoals chesspub soms dagen geen enkele reactie meer verschijnt. Niemand vindt het nog de moeite om een analyse te publiceren en te laten bespreken. Vroeger schreef ik ruim 70 posts per jaar op het forum (zie mijn blogartikel over chesspub). In 2025 waren dit er nog slechts 2 zie hieronder.

Hoe we naar openingen kijken is bijgevolg ook geëvolueerd. Nu we geen tijd meer hoeven te spenderen aan de correctheid van openingen, is tijd vrijgekomen voor het praktische aspect. Hoe goed scoort een opening in bordschaken tussen mensen? Na mijn derde nederlaag op een rij met mijn geliefkoosde Najdorfvariant (zie vorig artikel) moest ik het ontgelden. Meerdere schakers vonden mij een domme koppige speler. Het was toch al lang duidelijk dat die variant veel te slap en niet goed is.

Ik vermoed dat die critici al helemaal door het dak gaan wanneer ik vertel dat ik ondertussen 31 klassieke partijen met de opening gespeeld heb. Slechts de helft hiervan geraakte in een publieke database zie vorig artikel. Dat doe ik uiteraard enkel omdat ik ben blijven geloven in de opening. Dus ik vind het veel te voorbarig om verlies te linken aan de openingskeuze. Computeranalyses tonen duidelijk het tegendeel aan. In 4 van mijn 5 recente nederlagen (mijn tegenstanders hadden +2400 fide gemiddeld) kon ik groot voordeel na de opening verkrijgen.

21.g4! f4 22.Lxc5 Tc5 23.g5 Ph5 24.Pe4 met groot voordeel

Bovenstaand partijfragment komt uit mijn partij tegen de Indische grootmeester Vuppala Prraneeth (voor de complete partij zie Kleuren omwisselen deel 3). Ik geef toe dat de computerzetten niet makkelijk te vinden zijn in een bordpartij. Ongeveer dezelfde moeilijkheidsgraad was het ook in die andere nederlagen. Dan kan je uiteraard de vraag stellen of dit niet veel te moeilijk is voor mij. Zal ik niet altijd nederlagen slikken tegen zulke sterke spelers in dit soort complex strategische posities?

Ik ben geen specialist in de Najdorf dus weet niet of er varianten zijn waarmee je veilig op remise kunt spelen met wit tegen een sterkere tegenstander. Ik weet wel dat de Najdorf algemeen als beste keuze wordt gezien om met zwart op winst te spelen. Bovendien heb ik eigenlijk geen zin in het spelen met wit op remise zelfs tegen een veel sterkere tegenstander (zie mijn artikel uit 2012). De titel van remisekoning heeft geen echte waarde.

Als ik een opening vermijd omdat ik een voordeel in een complexe positie niet kan uitbuiten, dan stop ik beter met schaken. Ik heb het ook al vele malen hier op de blog vermeld dat niet enkel het resultaat voor mij telt. Ik vind het perfect ok om te verliezen na harde strijd in een complexe partij. Ik verwelkom openingsadvies maar de uiteindelijke openingskeuze maak ik zelf.

Brabo

De partijvoorbereiding deel 3

Op deze blog heb ik al heel veel geschreven over partijvoorbereidingen. Volgens sommigen schrijf ik hierover veel te veel. Echter ik vermoed dat er minstens evenveel zijn die dit net wel heel interessant vinden. In elk geval dit artikel is voor de schakers die helemaal niets moeten hebben van partijvoorbereidingen. 2 van mijn recente verliespartijen leed ik tegen (heel) sterke spelers waarvan ik zeker ben dat ze helemaal niets hadden voorbereid.

Het systeem dat ik kies tegen de Najdorf, speel ik al 20 jaar. Sterke grootmeesters zoals Svidler, Efimenko en Short hebben het meermaals gespeeld in klassieke partijen. Het beroemde handenschuddenconflict in 2008 was trouwens met die opening zie Chessbase-verslag. Echter heel populair is het systeem nooit geworden. Met ondertussen 16 (klassieke) partijen in de Big Database ben ik veruit de grootste propagandist.

Partijen van Brabo in de publieke databases
tegen de Najdorf en op zet 10.Pd5

Na de 2de ronde van de Meesterklasse (hoogste klasse in de Nederlandse interclub) schreef mijn tegenstander in het verslag van Groningen dat hij uit boek was na mijn zet 10. Ik denk niet dat hij zwansde want zijn volgende zetten waren heel origineel en volgens de computer niet helemaal koosjer. Het maakte weinig uit voor het resultaat want de jonge Nederlandse IM Eelke De Boer klopte de kleine Belg hardhandig van het bord.

Slechts 1 ronde later was het weer van dat. Ook hier weer een +2400 speler die geen seconde tijd in de partijvoorbereiding had gestoken. De Duitse FM Alexander Suvorov stond al snel ruim 50 minuten achter op de klok (zie ook vorig artikel). Ook in deze partij was de computer allerminst fan van zwarts openingszetten. Opnieuw maakte het weinig uit. 1 verkeerde inschatting en ik lag tegen het canvas. Ik had nog zelfs de moed om achteraf proficiat te zeggen.

Ik word over een maand 50 jaar en mijn elo heeft ook duidelijk hoger gestaan. Misschien zagen die + 2400 spelers mij als iemand waarvan ze sowieso gemakkelijk zonder partijvoorbereiding kunnen winnen. Ik vind het toch vreemd. Ik heb altijd gedacht dat +2400 spelers superambitieus zijn. Helemaal niets voorbereiden lijkt mij compleet het tegenovergestelde.

Anderzijds heeft het zeker ook te maken met de competitie zelf. In de Meesterklasse bestaat geen verplichte bordvolgorde. Zelfs een kleine ploeg als de Stukkenjagers roteert naar hartenlust tussen 13 spelers. De meeste deelnemers hebben noch de tijd, noch zin om een doorgedreven partijvoorbereiding op iedereen te maken. Mijn meest recente tegenstander (de Nederlandse grootmeester Arthur Pijpers) vertelde mij dat hij zich 10 minuten per speler voorbereidde. Dat is net voldoende om een vaag idee te hebben van wat er op het bord kan komen maar is absoluut te weinig om een verrassing voor te bereiden.

De Belgische interclub heeft dit jaar ook gekozen om af te stappen van een vaste bordvolgorde. Het is geen compleet vrije bordvolgorde maar leunt er heel dicht tegen. Ik vermoed dat sommige spelers ook gestopt zijn met partijvoorbereidingen. Ik vond het persoonlijk wel grappig en typerend dat meer dan de helft van Rokade Westerlo zich op mij had voorbereid. Als Vlaamse blogger ben ik uiteraard loslopend wild in Vlaanderen waarop men graag eens schiet. De grootste fan vroeg zelfs achteraf om zijn voorbereidingsnota's met de mijne te mogen vergelijken. Het kan dus ook anders dan geheim. 

Brabo

Tijd deel 3

Mijn oorspronkelijk enthousiasme voor liveborden is al lang verdwenen. Het is te zeggen als het partijen van mezelf zijn die gebroadcast worden. Partijen van anderen daarentegen, hoe meer hoe liever ik het heb. Niet dat ik kijk naar al die broadcasts maar het zijn weer extra partijen die ik kan gebruiken in mijn partijvoorbereidingen. Dat weten grote database-verkopers als (Chessbase, Yottabase) ook. Zij hebben personeel die dagelijks het internet afschuimen om partijen van liveborden te downloaden.

Ik ga zoveel ik kan supporteren voor mijn zoon als hij voetbalt. Het gebeurt dat ik daar sta met nog 2 andere supporters. De grootste voetbalclubs verkopen tienduizenden abonnementen. Voor amateurvoetbal bestaat nauwelijks interesse. Hetzelfde geldt in het schaken. Anderhalf man en een paardenkop zie ik vaak op broadcasts van amateurpartijen.

De uitzondering bevestigt de regel want laatst kwam ik voor het eerst een echte fan van liveborden tegen. Hij stuurde in de groeps-chat van de Stukkenjagers een veelzeggende foto met onderschrift. Het heeft mij misschien extra gemotiveerd. Ik versloeg sinds 2014 weer eens een grootmeester.

Een ander voordeel die ik recent ontdekte van liveborden, zijn de kloktijden per zet die bewaard worden. Het is te zeggen meestal, want soms loopt er iets fout zoals vorig jaar op het EK-teams te Rhodos. Toen we al enkele zetten hadden gespeeld, kwam een lokale technieker de klok van een ploeggenoot vervangen. De klokstanden kwamen niet door bij de broadcast. Beide teams waren stomverbaasd.

Sommige trainers vragen aan hun pupillen om klokstanden op te schrijven tijdens het spelen van een partij. Dat is toegelaten in de fide-reglementen om onregelmatigheden van een klok te kunnen aankaarten. Echter het is vooral handig voor de coach om zo het denkpatroon van een pupil beter te begrijpen. Zelf doe ik het nooit. Uit ervaring weet ik dat ik hiermee tot de overgrote meerderheid behoor.

Manueel de klokstanden noteren kost tijd en energie maar dat is dus niet het geval bij liveborden. Na afloop van een partij in de Nederlandse meesterklasse wou ik wel eens weten hoeveel minuten precies mijn tegenstander over zijn 13de zet had gedacht in onderstaande stelling. Het livebord was onverbiddelijk met 49 minuten.

Na 49 minuten nadenken speelde zwart de zwakke zet Dc7

Toen ik er over vertelde op mijn werk, vroeg mij een collega wat ik in die 49 minuten gedaan heb. Ik antwoordde "een dutje". Echt ik heb mijn ogen dichtgedaan en enkele meters verderop zitten soezen tot ik aan zet was. Ik was moe en het dutje deed mij deugd. Ik was alleen bang dat ik te diep zou inslapen en ik zelf veel tijd op de klok zou verliezen.

Later stelde ik mij de vraag of zulke extreem lange bedenktijden vaak voorkomen. Wat is normaal voor een klassieke partij (minimum 90m + 30s elk) als langste bedenktijd over een zet? Over welke zet wordt het langst nagedacht? Zijn dit kritieke zetten die de partij beslissen? Wat is het rendement van lang nadenken? Antwoorden op deze vragen heb ik nog nooit gezien. Dankzij liveborden in combinatie met computeranalyses kan ik die nu wel geven. Ik vond online 41 partijen van mezelf terug die live met klokstanden werden gebroadcast. Dat is niet heel veel maar voldoende om al enkele opmerkelijke conclusies te kunnen trekken.

82 datapunten uit 41 livepartijen van Brabo met klokstanden

Gemiddeld dachten mijn tegenstanders 17 minuten na in hun langste zettijd. Ik kwam zelf op 16 minuten. Voor mijn tegenstanders was dit gemiddeld op zet 17. Bij mij lag dit op zet 15. Een iemand slaagde erin om na zet 40 zijn langste zettijd te produceren. Over die vreemde eend schreef ik al enkele stoten zie killerinstinct deel 2 en jong en oud deel 3. Zelf kan ik opscheppen over de kortste langste zettijd: 1 minuut. Die partij was allemaal openingskennis zie Angst deel 2.

Pionverlies na uitvoeren zet met langste zettijd in een partij
Er is geen duidelijk verschil volgens elo (+1950)

Het resultaat van die extreem lange zettijden zien we in bovenstaand diagram. Mijn tegenstanders kozen in 12 van de 41 partijen de sterkste zet volgens de computer. Voor mij was het 13 van de 41 partijen. Mijn tegenstanders leden gemiddeld 0,3 pionverlies na het uitvoeren van hun zet met langste zettijd. Voor mij was het 0,2 pionverlies.

Je zou hieruit kunnen afleiden dat lang nadenken loont in kritieke stellingen maar dat is niet correct. In 75 van de 82 stellingen met extreem lange zettijden, beschikte de speler over meerdere ongeveer evenwaardige opties. In slechts 1 stelling van de 82 was er meer dan 1 pion verschil tussen de top-alternatieven. Dat kan enkel betekenen dat spelers helemaal niet het meest tijd spenderen aan kritieke zetten. Dit staat haaks op wat sommige coaches aan hun leerlingen vertellen.

Mijn conclusie is dan ook dat (sterke) spelers vooral tijd spenderen aan het maken van een plan. Ik noch mijn tegenstanders van de liveborden spenderen meer dan 10 minuten aan het uitrekenen van een tactische combinatie tijdens een partij. Dat is een interessant gegeven om mee rekening te houden als je traint met puzzels.

Dit artikel is uiteraard slechts een voorproefje van wat onderzoek over bedenktijden in klassieke partijen kan opleveren. Op Lichess staan vandaag de meeste livepartijen. Het zou leuk zijn om een gedetailleerd rapport over die partijen te kunnen genereren zoals vandaag al bestaat voor online gespeelde partijen. Tenslotte wil ik ook nog opmerken dat de spelers van de liveborden meestal behoren tot de 1% sterkste clubschakers. Spelers van de lagere eloregionen moeten voorzichtig zijn met de conclusies uit dit artikel.

Brabo

Verrassingen deel 4

Mijn voorspelbaar repertoire heeft mij al meermaals in problemen gebracht maar niets komt in de buurt van wat ik recent meemaakte op het EK-teams te Rhodos. In de 6de ronde werd ik koud gepakt door de voorbereiding van mijn tegenstander. Op zet 12 moest ik een onmogelijke zet vinden om een verloren stelling te vermijden. Na 8 minuten nadenken lukte het mij niet en vervolgens verloor ik kansloos.

Wits laatste zet was 12.Tg6
Zwarts beste zet is 12...Lc8 en werd eens gespeeld in ICCF.
12...Ld7 is ook nog speelbaar maar is complexer
Alle andere zetten verliezen

Ongeveer 2 uren voorbereiden met een computer en de voorkennis van de eerste 5 zetten uit een partij die ik speelde in 2020. Meer had mijn tegenstander niet nodig om een "gemakkelijk" winstpunt te kunnen binnenhalen in een opening die hij nooit eerder had bekeken. Een dozijn dagen van computeranalyses, 4 klassieke partijen, 66 online partijen met de opening verspreid over 12 jaar konden mij niet redden.

Zelfs spelers die zelden of nooit voorbereiden, hoorde ik vertellen dat ze tijdens het EK uren hadden geplugd (met de computer voorbereiden op een tegenstander). Al snel merkte ik ook op dat veel spelers meer dan ooit kozen om de voorbereidingen van de tegenstander te vermijden. Bij 6 van mijn 7 tegenstanders vond ik na slechts 3 zetten geen partijen meer in de Chessbase database. Nummer 7 speelde een Najdorf waarin ik ook verrast werd. 

Resultaat verrassingen 7-0 voor mijn tegenstanders

In het blogartikel: broedermoord schrijft de Belgische IM Thibaut Vandenbussche dat er een steeds groter wordende groep van schakers bestaat die geen enkele partij in de databases heeft staan. Het is duidelijk dat niet iedereen zin heeft om elke partij weer iets nieuw te spelen. Echter Belgische tornooiorganisatoren blijven dit negeren in tegenstelling tot de meeste van hun buitenlandse collega's. Ik heb al meermaals het amateurisme in Belgie op deze blog vermeld en dat is ook weer zo een uitwas hiervan.

Bovendien is het ook zo dat GDPR niet geïmplementeerd wordt voor partijen. Eenmaal een partij in een publieke database krijg je ze er met geen stokken meer uit. Iedereen kan ze decennia later nog tegen je gebruiken. Zelfs op mijn eerste +50 seniortornooi (vorige maand) had ik er last van. De 63 jarige griek Spyridon Ilandzis vertelde mij doodleuk tijdens de prijsuitreiking dat hij een van mijn unrated partijen gespeeld in Open Gent had gebruikt in de partijvoorbereiding op mij.

Het zal in de toekomst enkel erger worden. Straks hoef je helemaal geen +2300 speler te zijn zoals de Hongaar Levente Papp van mijn 6de ronde in EK om winnend voordeel met een partijvoorbereiding tegen mij te behalen . Chessbase hinkt in deze wapenwedloop mijlen achterop. Tal van interessante projecten zie ik rondom mij opstarten. Zo leerde ik vorige week nog over chessboardmagic. Daar kan je je eigen repertoire vergelijken met het repertoire van een potentiële tegenstander.

Repertoire wit = mvhk
Repertoire zwart = RobertoAndreev

Links zie je de zetten die de witspeler al getest heeft met de score. Rechts zie je de zetten die de zwarspeler al heeft tegengekregen met de score. Ik sta in contact met de programmeur en hij hoopt over een maand dat het programma ook zal kunnen worden gebruikt voor bordschaak. We denken aan het uploaden van 2 pgns. 1 pgn met partijen van je tegenstander en 1 pgn met je eigen repertoirekeuzes/ partijen. Ik schat dat ik met zulke upgrade wellicht een 100 uren per jaar kan uitsparen.

Ik heb zo een project nog nooit gezien maar misschien kennen lezers andere voorbeelden. Echter het kan nog straffer worden. Chessboardmagic kijkt enkel naar stellingen uit gespeelde partijen maar het wordt pas echt interessant als we kunnen voorspellingen maken voor nooit eerder gespeelde stellingen. Een aantal programma's kunnen dit al. Ik denk aan Nibbler. De Britse grootmeester Matthew Sadler legt in een blogartikel uit hoe je per zet kunt zien wat je winstkansen zijn tegen een speler van niveau x. Gebruiksvriendelijk is het helemaal niet. Veel eenvoudiger is het nieuwere ChessPath Explorer. Een mooi voorbeeldje van de kracht van het programma zien we hieronder. Ik gebruik opnieuw een stelling uit mijn ronde 6 van EK maar dan 1 zet eerder.

Wit heeft meerdere zetten die een evaluatie tonen rond de 0.00
12.Tg6 wordt als duidelijke favoriet gegeven om op winst te spelen

Straks kan je misschien iemands partijen opladen in een programma en vragen om de 5 beste zettenreeksen voor te stellen om op winst te spelen. Daarbij kan je ook nog kiezen of je iets binnen of buiten je eigen repertoire wilt spelen. Zulk programma lijkt mij perfect haalbaar als ik zie wat er vandaag al mogelijk is.

Glen maar ook vele andere titelhouders begrijpen dan ook niet waarom ik koppig blijf vasthouden aan een zeer nauw en vast repertoire. Thibaut schrijft in zijn artikel Materialisme over Sunk cost fallacy en dat is hier zeker van toepassing. Ik heb te veel tijd en energie (+30 jaar) geïnvesteerd in de wetenschappelijke aanpak. Ik zie mij perfect in staat om te variëren zoals bijna iedere titelhouder doet vandaag. Wil/ kan ik leven met de gedachte van 30 jaar verspild te hebben?

Tenslotte is het niet uitsluitend zwart-wit. Waar voorbereiden weinig of niet mogelijk is, is het een groot voordeel om een eng en vast repertoire te hebben. Ik behaal online ratings die titelhouders met een hogere elo niet kunnen behalen. Ik heb er nog niet kunnen van profiteren maar de extra flexibiliteit in de Belgische interclub is uiteraard ook in mijn voordeel. Als ik maximaal mijn elo wil beschermen dan moet ik dus mijn tornooien zorgvuldig kiezen. Persoonlijk vind ik het niet zo erg om heel af en toe eens door een partijvoorbereiding te verliezen.

Brabo